Τήνος: Η ΤΗΝΟΣ ΤΩΝ ΠΕΡΙΗΓΗΤΩΝ

Η ΠΡΟΕΛΕΥΣΗ των τοπωνυμίων ήταν κάτι που από πολύ νωρίς απασχόλησε τους λόγιους
όλων των εποχών. Έτσι, πολλοί προσπάθησαν να δώσουν μια εξήγηση και στο τοπωνύμιο «Τήνος», που κατά καιρούς παρουσιάστηκε με διάφορους τύπους.

Μια απλοϊκή εξήγηση δίνει στο περίφημο λεξικό του ο Στέφανος από το Βυζάντιο (6ος μ.Χ. αι.) «Τήνος, νήσος Κυκλάς, από Τήνου οικιστού, εκλήθη δέ Υδρούσσα, διά τό κατάρρυτον είναι και Οφιούσσα...».

Μια άλλη εξήγηση δίνει ο Samuele Bocharto (1646), ο οποίος ισχυρίζεται ότι ο δωρικός τύπος «Τήνος ή Τόνος» προέρχεται από τη φοινικική λέξη thannoth, η οποία σημαίνει φίδι και δράκοντα, προφανώς ευφυές εύρημα με βάση την αρχαιοελληνική γραμματεία η οποία θέλει την Τήνο «μία των Κυκλάδων, εν η όφεις και σκόρπιοι δεινοί εγίνοντο».

Το Ξώμπουργκο (Εξώμβουργο) της Τήνου. 1688. DAPPER, Olfert. Naukeurige Beschryving der Eilanden in de Archipel der Middelantsche Zee, en ontrent dezelve, gelegen: Waer onder de voornaemste Cyprus, Rhodes, Kandien, Samos, Scio, Negroponte, Lemnos, Paros, Delos, Patmos, en andere, in groten getale…, Άμστερνταμ, Wolfgangh, Waesbergen, Boom, Someren, Goethals, 1688.

Η λαϊκή παράδοση αποδίδει το όνομα του νησιού στην αναπάντητη ερώτηση των περιπλεόντων «τίνος είναι η νήσος;», ενώ κάποιο μιλούν για μια βασιλοπούλα με το όνομα αυτό, που την εγκατέλειψαν εκεί.

Αν και η σπουδαιότητά του στην αρχαιότητα δεν ήταν σημαντική, η γειτνίασή του με τη Δήλο επιβάλλει να μην παραλείπεται από τα γεωγραφικά κείμενα της εποχής. Στο κείμενο του Αγαθημέρου του Ορθωνος (της Γεωγραφίας υποτυπώσεων εν επιτομή), όπως και σε εκείνο του Ρωμαίου Pomponius Mela (De situ Orbis) απλώς αναφέρεται, ενώ ο Δικαίαρχος (Βίος Ελλάδος) γράφει «μετά τούτην (Ανδρον) Τήνος εστί και λιμήν». Ο Σκύλαξ ο Καριανδεύς στον γνωστό «Περίπλου» του σημειώνει πως «Από τε Ανδρου επί τόν Αυλώνα (δηλ. το στενό Ανδρου - Τήνου) στάδια σπ’ (280). Του Αυλώνος τούτου διάπλους εις Τήνον στάδια ιβ’, αυτής δέ τής νήσου επί τό ακρωτήριον παρά τήν Ρήναιαν στάδια ρν’ (150). Του δέ διάπλου εις Ρήναιαν στάδια μ’ (40)».

Κάπως διαφορετικά υπολογίζει τις αποστάσεις του νησιού ο Πλίνιος ο πρεσβύτερος (Historia Naturalis) «ab eadem Andro passus mille, a Delo XV, Tenos cum oppido in XV porrecta...». Τέλος ο Πτολεμαίος (Κανών επισήμων πόλεων) μας δίνει το κατά το σύστημά του στίγμα του νησιού, «μήκος νε’ - ιβ’, πλάτος λζ’ - γ’».

Από την αρχαία γραμματεία μας έμείνε μια μικρή περιγραφή από τον Στράβωνα, ο οποίος μας βεβαιώνει ότι η Τήνος δεν είχε μεγάλη πόλη. Έξω όμως απ’ αυτήν, μέσα σε άλσος, ήταν το μεγάλο Ιερό του Ποσειδώνα, άξιο θέας με μεγάλες εγκαταστάσεις, που εξυπηρετούσαν το πλήθος που συγκεντρωνόταν και θυσίαζε κατά τα Ποσειδώνια.

Ο Μεσαίωνας καλύπτει με το σκοτάδι του το νησί, το οποίο από τον ΙΖ΄ αιώνα και μετά θα προσελκύσει το ενδιαφέρον των ξένων περιηγητών. Ελάχιστοι όμως απ’ αυτούς αποφεύγουν τους μύθους, ενώ μερικοί γράφουν χωρίς να το έχουν δει ποτέ. Οι περισσότεροι αναμασούν παραπομπές από την αρχαία γραμματεία. Π.χ. ο Ολλανδός Ernst Brink, που ταξίδεψε στις Κυκλάδες το 1613, βρήκε στην Τήνο φίδια δικέφαλο, με μια κεφαλή μπρος και μια στην ουρά! Γι’ αυτό θα επιλέξουμε λιγοστά, μα αντιπροσωπευτικά κείμενα για ένα μικρό ταξίδι στο παρελθόν.

Jacob Spon

Η πρώτη επιστημονική περιήγηση στην Ελλάδα ήταν εκείνη του Γάλλου γιατρού Jacob Spon, τον οποίον συνόδευε ο Άγγλος George Wheler (1675-6). Βρήκαν την Τήνο, το πιο κατοικημένο και καλοκαλλιεργημένο νησί των Κυκλάδων. Δεν είχε λιμάνι αλλά μια παραλία, όπου φουντάριζαν τα πλοία, με 3 ή 4 σπίτια, που ονομαζόταν Άγιος Νικόλαος (δηλ. η σημερινή Χώρα). Η τοποθεσία όμως έφερε ακόμη το όνομα «Πόλις». Το κάστρο βρισκόταν 4 ή 5 μιλιά από τη θάλασσα, πάνω στο βουνό και δίπλα του η πόλη. Όλοι οι κάτοικοι, του ελληνικού και λατινικού δόγματος, μιλούσαν Ελληνικά. Στο νησί θα αποκτήσουν δύο νομίσματα, των οποίων δημοσίευσαν σχέδια. Το ένα με την κεφαλή του Αμμωνος Δία και το άλλο με την κεφαλή του Ποσειδώνα.

Ο Γάλλος γιατρός Jacob Spon, (δεξιά), ο πρώτος συστηματικός περιηγητής στην Ελλάδα (1676)

Στα νομίσματα αυτά θα αναφερθούν οι περισσότεροι μεταγενέστεροι περιηγητές, σχεδόν όμως κανένας δεν θα αναφέρει την πηγή του.

Tournefort

Αλλο αξιόπιστο ταξιδιωτικό χρονικό είναι εκείνο του Γάλλου βότανόλόγου και ακαδημαϊκού Joseph Pitton de Tournefort, ο οποίος έφθασε στο νησί γύρω στο 1700, και δίνει μια εικόνα της βενετοκρατούμενης Τήνου λίγο πριν από την πτώση τους στους Τούρκους. Η κωμόπολη του Αγίου Νικολάου με 150 περίπου σπίτια έχει για λιμάνι μια άσχημη ακτή. Εξακολουθεί να φέρει το όνομα «Πόλις». Το νησί είναι το πιο καλλιεργημένο του Αρχιπελάγους. Ο πλούτος του, όμως, είναι το μετάξι, που εξάγεται σχεδόν όλο, κυρίως στη Γαλλία. Η άμυνά του βρίσκεται σε άθλια κατάσταση. Η υγρασία και οι ομίχλες που επικρατούν στην περιοχή του κάστρου και της πόλης, κάνουν τη ζωή εκεί δύσκολη. Ο καθολικός επίσκοπος εξουσιάζει όλο τον κλήρο του νησιού. Υπάρχουν 120 καθολικοί παπάδες, ενώ οι ορθόδοξοι ανέρχονται σε 200 και τελούν υπό την ηγεσία ενός πρωτόπαπα. Ο καθολικός, όμως, κλήρος έχει το προβάδισμα παντού. Σ’ όλες τις ορθόδοξες εκκλησίες υπάρχει βήμα για τους καθολικούς ιερείς. Όταν συλλειτουργούν, η λειτουργία πρώτα ψάλλεται λατινικά και μετά ελληνικά. Το κείμενο του Tournefort το αντέγραψαν σχεδόν κατά λέξη πολλοί και ανάμεσά τους η περίφημη Γαλλική Εγκυκλοπαίδεια (Diderot, 1758) κι το πολύτομο γεωγραφικό λεξικό του Bruzen La Martiniere (Βενετία, 1741).

Joseph Pitton de Tournefort (1656, Aix-en-Provence - 1708, Paris)

Παρά την πτώση του στους Τούρκους (1715), το νησί ευημερεί. Φαίνεται μάλιστα πως η ένταξή του στον οθωμανικό χώρο άνοιξε νέες, μεγαλύτερες προοπτικές για το εμπόριό του. Λίγο μετά (1721), ο Γάλλος Charles de Saint Maure διαπιστώνει ζωηρή εμπορική κίνηση και ενθουσιάζεται με το εξαίρετο κρασί Malvasia. Η γυναικεία εργασία παράγει κεντήματα και έξοχες μεταξωτές κάλτσες.

Choiseul - Gouffier

Ένα άλλο σημαντικό περιηγητικό κείμενο του τέλους του ΙΗ΄ αιώνα είναι το εικονογραφημένο βιβλίο του Γάλλου διπλωμάτη Choiseul Gouffier (1776), ένα μνημειώδες λεύκωμα, που μας χάρισε υπέροχες γκραβούρες. Ο Choiseul - Gouffier βρίσκει το νησί σε προφανή ευημερία, που οφείλεται στην ανάπτυξη του εμπορίου και της βιοτεχνίας, διαπιστώνει μια άμβλυνση των κοινωνικών αντιθέσεων και θαυμάζει τις καλλίγραμμες γυναίκες, που η όμορφη ενδυμασία τους σκεπάζει τα κάλλη τους χωρίς να τα κρύβει. Πολλά κορίτσια ξενιτεύονται στις πόλεις της Ανατολής, εργάζονται εκεί σκληρά και επιστρέφουν στο νησί τους για να απολαύσουν τους κόπους τους. Τις ίδιες διαπιστώσεις είχε κάνει 8 χρόνια πριν και ο Γερμανός Johann Hermann von Riedesel, ο οποίος πρόσθετε πως οι Τηνιακοί είναι οι ευφυέστεροι και πιο καλλιεργημένοι νησιώτες.

Marie-Gabriel-Florent-Auguste de Choiseul-Gouffier (1752, Paris - 1817, Aix-la-Chapelle)

Βλέπει κανείς πως όλα τα αξιόπιστα ή, έστω και σχετικά, αξιόπιστα ταξιδιωτικά χρονικά συγκλίνουν σε δύο άξονες: στην ευημερία του νησιού, που απορρέει από την εντατική καλλιέργεια της γης και την ανάπτυξη του εμπορίου και της βιοτεχνίας, και στο πολιτιστικό επίπεδο των κατοίκων, που οφείλεται στις επαφές με τη Δύση και τα μεγάλα αστικά κέντρα της Ανατολής.

Γυναίκα αστικής καταγωγής από την Τήνο με τις κόρες της. 1782. CHOISEUL-GOUFFIER, Gabriel Florent Auguste de. Voyage pittoresque de la Grèce, Παρίσι, J.-J. Blaise, M.DCC.LXXXII [=1782].

Άποψη του χωριού Άγιος Νικόλαος στην Τήνο. 1782. CHOISEUL-GOUFFIER, Gabriel Florent Auguste de. Voyage pittoresque de la Grèce, Παρίσι, J.-J. Blaise, M.DCC.LXXXII [=1782].

Άποψη του χωριού Άγιος Νικόλαος στην Τήνο από τα ανατολικά. 1782. CHOISEUL-GOUFFIER, Gabriel Florent Auguste de. Voyage pittoresque de la Grèce, Παρίσι, J.-J. Blaise, M.DCC.LXXXII [=1782].

Η επανάσταση του 1821, όπως αποδεικνύεται από την πρώτη κατανομή των φόρων, βρίσκει την Τήνο ως το πλουσιότερο νησί των Κυκλάδων. Παρά τα προβλήματα (εσωτερικές διενέξεις, επιδημία πανώλης, τουρκικός κίνδυνος κ.ά.), παρατηρείται μια αξιοπερίεργη ξεγνοιασιά, μολονότι στους δρόμους περιφέρουν τη δυστυχία τους οι Μικρασιάτες πρόσφυγες. Ο Γάλλος φιλέλληνας λοχαγός Maxime Rayboud, που βρίσκεται στο νησί κατά τις αποκριές του 1822, σημειώνει την αμεριμνησία που επικρατεί, την ομορφιά και ελευθερία των γυναικών και τη ροπή των Τηνιακών στο γλέντι και τον χορό. Εκεί ο Rayboud, εν μέσω πλήθους, θα παρακολουθήσει παράσταση του «Φιλοκτήτη» στη νεοελληνική γλώσσα. Πρόκειται για την πρώτη αναφορά σε θεατρική παράσταση στην επαναστατημένη Ελλάδα.

Henry A.V. Post

Λίγο αργότερα, θα αρχίσει να κτίζεται η μεγάλη εκκλησιά της Παναγίας. Μια απ’ τις πρώτες περιγραφές της είναι και εκείνη του Αμερικανού φιλέλληνα Henry A.V. Post (1827). Ο ορθολογιστής Post βρίσκει το ναό ειλικρινές ίσως μνημείο ευλάβειας αλλά ατυχή επένδυση χρημάτων σε μια στιγμή τέτοιας μεγάλης δυστυχίας, όπου η φιλανθρωπία θα μπορούσε να αποδώσει σημαντικά για να χορτάσουν οι πεινασμένοι, να ντυθούν οι γυμνοί και να ιδρυθούν σχολεία για να διαφωτισθεί η άγνοια του λαού.

Άποψη της Τήνου με τη Χώρα και το Ξώμπουργκο. 1681. STRUYS, Jan Janszoon. Les Voyages de Jean Struys en Moscovie, en Tartarie, aux Indes et en d'autres pays étrangers.

Σας δώσαμε μια αποσπασματική εικόνα του νησιού μέσα από κείμενα ταξιδιωτών και γεωγράφων. Ο περιορισμένος, όμως, χώρος δεν επιτρέπει περισσότερες από τις πολλές και ενδιαφέρουσες ταξιδιωτικές αναφορές. Όποιος θα ήθελε κάτι παραπάνω από τα κείμενα του χαλκέντερου Κυριάκου Σιμόπουλου («Ξένοι ταξιδιώτες στην Ελλάδα» τ. I-IV) θα μπορούσε να απευθυνθεί στην πλούσια Τηνιακή βιβλιογραφία (βλ. Κων/νου Δανούση, «Συμβολή στην Τηνιακή Βιβλιογραφία», Άνδρος 1980). Ήδη, η αγάπη του Στράτου Φιλιππότη, για το νησί του, προσφέρει στον αναγνώστη μια πλούσια σειρά βιβλίων Τηνιακού ενδιαφέροντος.

ΚΩΣΤΑΣ ΔΑΝΟΥΣΗΣ

Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ

15.08.1993

Πηγή anemourion.blogspot.gr