Η Μεσαιωνική Τήνος ... γράφει η Οφιούσσα

Δεν ξέρω αν εκτός από Ελληνική έχω και Ρωμαϊκή, ή, για την ακρίβεια Ανατολική Ρωμαϊκή συνείδηση, ή αν έχω και λίγο Αραβική, ή Βενετσιάνικη συνείδηση.
Κουβαλάω αυτά που μου έχουν πει, και τα έχω διαμορφώσει με αυτά που βλέπω και ακούω. Και όπως όλοι, κουβαλάω και εγώ τις προκαταλήψεις μου, αφού ο κόσμος είναι αυτός που είνα,ι και είναι αυτός που συμπεραίνει το κεφάλι μου.

Θα πάω στον Απόστολο Βακαλόπουλο, για να μεταφέρω εδώ, απόψεις που δεν μπορεί να είναι κατάφωρα προκατειλημμένες. Πριν πάω στον Βακαλόπουλο, συνιστώ ανεπιφύλακτα την έκδοση του Δήμου Εξωμβούργου «Τήνος. Ιστορία και Πολιτισμός», του 2005, με επιμέλεια έκδοσης του π. Μάρκου Φώσκολου. Είναι η καλύτερη παρουσίαση που έχω δει της ιστορίας του νησιού. Σας παραπέμπω εκεί για την Βυζαντινή και Ενετική Τήνο (και όχι μόνο).

http://www.exombourgo.gr/cult.html

Λέει ο Βακαλόπουλος:

«Εθνολογικά υπολείμματα - απόλυτα όμως εξελληνισμένα - των Φράγκων που εγκαταστάθηκαν στα νησιά του Αιγαίου κατά καιρούς, από την εποχή της φραγκοκρατίας ως τον 19ο αιώνα, βρίσκουμε σήμερα στην Τήνο, Νάξο, Σύρο και Σαντορίνη. Μόνα ίχνη της μακρινής καταγωγής τους είναι τα ξενικά τους επίθετα και το καθολικό τους δόγμα, χωρίς όμως τα κριτήρια αυτά να είναι ασφαλή, ιδίως το τελευταίο, γιατί πρέπει να έχουμε υπ' όψη μας ότι κατά τους τελευταίους αιώνες της βυζαντινής αυτοκρατορίας - ιδίως μετά το 1204 στα τρία πρώτα νησιά - παρατηρήθηκαν ομαδικές προσελεύσεις ορθοδόξων στα τρία πρώτα νησιά των ευφορώτερων μερών στο δυτικό δόγμα, για να διατηρήσουν την κυριότητα των κτημάτων τους, που απειλούνταν από τους Φράγκους κατακτητές, ή για να αποκτήσουν πολιτικά και πιθανόν οικονομικά πλεονεκτήματα. Κατά την διάρκεια όμως των δύο τελευταίων αιώνων του Βυζαντίου και της τουρκοκρατίας παρατηρήθηκε και το αντίθετο, δηλαδή προσέλευση καθολικών και στην ορθοδοξία.

Την Ελληνικά καταγωγή των περισσοτέρων καθολικών των νησιών του Αιγαίου μαρτυρούν όχι μόνο η ελληνική γλώσσα, που εξελίσσεται κανονικά κατά το νότιο γλωσσικό ιδίωμα και ειδικά των Κυκλάδων, τα σωζόμενα έγγραφα, τα ελληνικά τοπωνύμια, τα ονόματα των δένδρων, θάμνων, αγριολούλουδων, καρπών κ.λ., αλλά και - το σπουδαιότερο - τα ήθη και έθιμά τους, ιδίως τα θρησκευτικά». 

Το ενδιαφέρον μου για την ιστορία της Τήνου, ξεκίνησε όταν ακόμα ζούσε η γιαγιά μου και εγώ ήμουν μικρός. Ήμουν περίεργος... γιατί ήταν η εκκλησία στα λατινικά με διαφορετική μουσική; γιατί είχαμε περίεργα επώνυμα (το χωριό ήταν γεμάτο Αρμάους, Σκλάβους, Στεργιώτηδες κλπ) μήπως είμαστε απόγονοι Βενετών ...ευγενών, και τέτοιες παιδικές απορίες. 

Χρόνια αργότερα, από αρχεία της Εκκλησίας είδα ότι από το 1780, οι πρόγονοί μου, και οι πρόγονοι όλων όσων ήξερα, ήταν φτωχοί αγρότες, με πολλά παιδιά και όχι ασήμαντη παιδική θνησιμότητα, πολλά ταξείδια (και θανάτους) σε Σμύρνη και Πόλη, πολλές μεταναστεύσεις. Από το 1780 μέχρι το 1810 είχαμε περισσότερα λατινικά επίθετα που χάθηκαν, σαν να έφυγαν οι άνθρωποι αυτοί. 

Και η προφορά; Γράφει ο Βακαλόπουλος: 

«Η συγγένεια των διαλέκτων Άνδρου, Τήνου, Μυκόνου και Σύρου προς τις βόρειες ελληνικές διαλέκτους κάνει πολύ πιθανή την υπόθεση ότι μεταξύ 1364-1413 βόρειοι Έλληνες κατέφυγαν στα παραπάνω νησιά... Από αυτές τις διαλέκτους έχουν απομακρυνθή οι διάλεκτοι των Μυκονιατών και Συριανών, επειδή νότιοι Έλληνες εγκατεστάθηκαν στα νησιά τους μετά τον 14ο αιώνα.» 

Στο χωριό μου υπάρχουν αρχαίες, βυζαντινές, λατινικές και τούρκικες λέξεις, ό,τι αυτό σημαίνει. Ψάχνοντας την βιβλιογραφία, κατέληξα στο συμπέρασμα ότι η Τήνος εποικίστηκε και ερήμωσε πολλές φορές στο ταραγμένο παρελθόν της, με πολέμους, πείνες, επιδημίες, πειρατές, και αυτοκρατορικές εποικίσεις Και είναι οι «Σκλάβοι» σκλάβοι; δραπέτες από καράβια; ή έποικοι από τουρκοκρατούμενες περιοχές; ή «Σλάβοι»; Γιατί οι περισσότεροι Στεργιώτηδες έχουν γη στα πιο κακοτράχαλα σημεία πάνω στα βουνά; Οι Κουκουλάδες είχαν σχέση με μετάξι; 

Είχα έναν φίλο, Γιώργη Αρμάο, που πέθανε πριν από χρόνια. Ήταν αξιόλογος άνθρωπος, λίγο συνεσταλμένος. Ήταν πρώτος ξάδερφος της γιαγιάς μου. Σπάνια, όταν ήταν σε πολύ στενό περιβάλλον, ας πούμε Πάσχα με την οικογένεια, ο Γιώργης τραγουδούσε, σπάνια τραγούδια, με μελωδίες που δεν έχουν καμία σχέση με ο,τιδήποτε νησιώτικο ξέρουμε. Δεν είχα τότε μυαλό να ρωτήσω από που ήταν αυτά τα τραγούδια. 

Και ψάχνω να καταλάβω, από που κρατάμε, και πως φτάσαμε εδώ. 

«...έκθεση Βενετού αξιωματούχου που στάλθηκε για να ενδιαφερθεί για την κατάσταση της Τήνου.

Ο πολιτισμός και τα ήθη των 9.000 Τηνιακών τον κάνουν να μην τους ξεχωρίζει από τους κατοίκους των άλλων τόπων της Ιταλίας. Έπειτα, ένα αρκετά μεγάλο μέρος μιλεί ιταλικά και ακολουθεί το δυτικό δόγμα. Ακόμη είναι το μόνο νησί μέσα στην καρδιά του Αρχιπελάγους, που δεν ενοχλείται από τους πειρατές χάρις στην ανδρεία των 2.000 μάχιμων ανδρών του, οργανωμένων στρατιωτικά (από αυτούς 10 μόνον, η φρουρά του κάστρου, είναι μόνιμοι Ιταλοί στρατιώτες)…

…Το νησί αυτό είναι η πολύτιμη σκοπιά της χριστιανοσύνης, που παρακολουθεί άγρυπνα την κάθοδο και τις κινήσεις του τουρκικού στόλου. Είναι ακόμη η μεγάλη ελπίδα των φτωχών και δυστυχισμένων χριστιανών που θαλασσοπορούν σ’ εκείνα τα μέρη και καταφύγιο των σκλάβων που κατορθώνουν να δραπετεύσουν από την Κωνσταντινούπολη και από διάφορα μέρη της Τουρκίας ή από πειρατικές φούστες και γαλέρες. Πάνω από 100 σκλάβοι σώζονται κάθε χρόνο με τον τρόπο αυτό και σκορπίζονται σε απόκεντρα χωριά του νησιού, για να μην γίνεται λόγος για αυτούς.. Και από εκεί τους φυγαδεύουν στην Κρήτη… και την Ιταλία».

(Απόστολος Βακαλόπουλος, Ιστορία του Νέου Ελληνισμού, Γ’, Θεσσαλονίκη 1968, σελ. 215-216)

Έχω μία θεωρία. Πιστεύω ότι η Τήνος ακολούθησε την πορεία που ακολούθησε, λόγω της γεωγραφίας της που της επέτρεψε να είναι σχετικά εύκολο να αμυνθεί. Η Νάξος έχει πολλές προσβάσεις, τα Κύθηρα είναι μια μπουκιά, η Μύκονος χαμηλή. Η Τήνος είναι ζόρικη. Θέλει τύχη και μαγκιά για να την πλησιάσεις από την θάλασσα, κι αν αποβιβαστείς, καλή τύχη να ανέβεις στο Ξώμπουργο ή το Τρικόκαστρο.

Αλλά θα ξαναπάω στον Βακαλόπουλο στην σελίδα 216, του παραπάνω βιβλίου:

«Η Τήνος έχει εξαίρετη στρατηγική σημασία μέσα στο Αιγαίο, είναι το κλειδί του και οι κάτοικοί της διατηρούν πάντοτε ζωηρή μέσα στις καρδιές τους το όνομα και την ανάμνηση της βενετικής δημοκρατίας. Για όλους αυτούς τους λόγους οι Βενετοί δεν εισπράττουν από το νησί αυτό φόρους άλλους από την δεκάτη των προϊόντων. Η ασυδοσία αυτή συντελεί ώστε το νησί να είναι πυκνοκατοικημένο, αν και περιτριγυρισμένο από τόσους κινδύνους, και οι κάτοικοί του να είναι πιστοί και αφοσιωμένοι στην Γαληνότατη Δημοκρατία, μολονότι θα είχαν κάθε λόγο να είναι δυσαρεστημένοι από τις ποικίλες καταχρήσεις και αυθαιρεσίες των Βενετών διοικητών…

…Ουσιαστικά τα κτήματα της Τήνου ανήκαν στην Βενετία και σε μια μεγάλη οικογένεια (αρχικά Loredani, αργότερα Scutoni ή Σκούταρη)».

Την έμφαση περί φόρων και «ασυδοσίας» την έβαλα, γιατί αυτή είναι η αρχή του supply side economics: μειώνεις φόρους για να πετύχδεις ανάπτυξη. Έκανε τον Reagan πολύ δημοφιλή την δεκαετία του '80 

Τα πράγματα δεν ήταν πάντα ρόδινα στον μεσαίωνα, και σίγουρα χειροτέρευσαν με τους συνεχείς τουρκο-βενετικούς πολέμους. Στις αρχές του 17ου αιώνα, η οικιστική πίεση στην Τήνο είχε μεγαλώσει, όλο και περισσότεροι ζητούσαν καταφύγιο εκεί, και η εντατική καλλιέργεια (όσο εντατική μπορεί να είναι στην Τήνο) δεν έφτανε να ταΐσει τους 18.000 κατοίκους. Αν κανείς απορεί γιατί όλη η Τήνος, ακόμα και τα πιο απίθανα μέρη έχουν πεζούλες και μονοπάτια… 

Ο πληθυσμός ήταν ¾ καθολικοί και ¼ ορθόδοξοι, με αυξητικές τάσεις στους ορθόδοξους μάλλον λόγω φόβου πολέμου στην Κρήτη. Το σύστημα ήταν φεουδαρχικό: 69 προνομιούχοι feudatarii, και οι υπόλοιποι ακτήμονες. Μερικοί ακτήμονες είχαν απαλλαγή από αγγαρείες, ενδεικτικά όσοι είχαν ανδραγαθήσει σε πόλεμο. Οι περισσότεροι ξένοι δεν ήταν Βενετοί ευγενείς, αλλά από διάφορα μέρη της Ιταλίας, που συχνά παντρευόταν και έμεναν, με παραχώρηση γης από την Βενετία. 

Το νησί είχε 22 χωριά, οργανωμένα, με αγγαρείες, (αγγαριές τις λέμε τώρα) παραγωγή ασβέστη (εξ ού και τα πολλά καμίνια). Ο στρατός ήταν 1.377 άντρες, οργανωμένοι σε 5 λόχους. Οι εκατόνταρχοι (capi di cento) ήταν ντόπιοι, και τα μεροβίγλια και τα νυχτοβίγλια σε πλήρη δράση. Η μάχη για την Κρήτη είχε ξεκινήσει, και στις 16 Σεπτεμβρίου 1669 η Κρήτη έπεσε στους Τούρκους. 

Λίγα χρόνια αργότερα, το 1715, έπεσε και το Ξώμπουργο, και το 1718 τέλειωσε ο πόλεμος με την συνθήκη του Πασάροβιτς, από την οποία κερδισμένη βγήκε η Αυστρία, που μεταξύ άλλων απέκτησε και το δικαίωμα προστασίας των καθολικών σε τμήματα της Οθωμανικής αυτοκρατορίας. Λίγα χρόνια αργότερα, οι Ρώσοι διεκδίκησαν αντίστοιχα δικαιώματα προστασίας ορθοδόξων, και έτσι φτάσαμε στην αρχή (και το τέλος) της ιστορίας μας, με το 1821, τον εμφύλιο που ξεκίνησε με την επανάσταση, και την εύρεση της θαυματουργής εικόνας, βοήθειά μας. 

ΠΗΓΗ: www.ophioussa.blogspot.gr